k k
سەرەتا دەربارە هەواڵ گەلەری ڤیدیۆ چالاکیەکان خولەکان پرۆژه‌ی هاوكاری پەیوەندی

سەردێڕ


مێژوی کوردستان

مێژووى کوردستان مێژووى کۆنى کوردستان کوردستان هەم بەپێى پاشماوە شوێنەوارییەکان و هەم بەپێى نوسراوى نێو کتێبە پیرۆزەکان، جێگایەکى دیارى لەمێژووى دنیادا هەیە، ئەویش بەپلەى یەکەم لەو راستییەوە سەرچاوە دەگرێت کەپاش روداوى لافاوە گەورەکەى کەشتى نوح لەسەر چیاى جودى لەکوردستان لەنگەرى گرتووەو جارێکى تر لەم دەڤەرە مرۆڤایەتى هەنگاوى بوژانەوەى خۆى ناوەو لەوێدا بەدنیادا بڵاوبۆتەوە. لەسۆنگەى ئەم راستییەوە جێى سەرسوڕمان نییە کەیادگارى هەوەلینى مرۆڤ لەکوردستان بوونى هەبێ، وەکو ئەشکەوتى شانەدەر لەچیاى برادۆست لەناوچەى بارزان، کەشوێنەوارى ئیسکە پەیکەرى مرۆڤى نیاندرتالى لێدۆزراوەتەوە، تەمەنى لە(45-60) هەزار ساڵ دەبێ، هەروەها بۆ یەکەم جار کشتوکاڵ کردن لەگوندى چەرموى رۆژهەڵاتى چەمچەماڵ کەکۆلینکارى ئارکۆلۆژیانەى لێکراوە پاشماوەى شینایى کردن و ماڵات بەخێوکردنى لێ دۆزراوەتەوە. ئەمە وێڕاى دەیان شوێنەوارى دیکە کەقوڵایى شارستانیى کوردستان دەردەخەن.shanidar-cave1.jpg لەکوردستانى کۆندا دەوڵەت و ئیمپراتۆرى بەناوبانگ هەڵکەوتووە کەلەمێژووى دێریندا زانیاریان لەبارەیەوە تۆمارکراوە، لەوانە سوئیەکان لەناوچەى سورباتۆ لەناوەڕاستى هەزارەى سێیەمى پێش زایین کەدەسەڵاتیان ماوەیەک تا ناوچەى ئور کشاوە. لۆلۆییەکان لەناوچەى میزۆپۆتامیاو بەتایبەتى دەشتەکانى زەهاوو شارەزوور کەلەسەردەمى ئاشوورییەکان بەو ناوچانەیان دەگوت وڵاتى زاموا. لەهەزارەى سێیەمى پێش زایین لۆلۆییەکان خودان دەوڵەتێکى بەهێزبوون پایتەختەکەیان شارێک بوو بەناوى خمازی. لە ناوچەکانى باکورو رۆژهەڵاتى وڵاتى لۆلۆییەکان نێوى دەوڵەتێکى دیکە دێ بەناوى گۆتى یان گۆتیەکان، کەئەوانیش لەهەزارەى سێیەم و هەزارەى دووەمى پێش زایین ناویان دێت کەتوانیویانە بۆ ماوەى سەدساڵ فەرمانڕەوایى ناوچەکانى ناوەڕاستى عیراقیش بکەن. کاشیەکان لەناوەراستى هەزارەى دووەمى پێش زایین دەوڵەتێکى بەهێزیان دروست کردووە لەکوردستان دەسەڵاتداربوون و لەساڵى 1595 - 1162 پ.ز حوکمى وڵاتى بابلیان کردووە و زۆر شوێنەوارى شارستانیان لەپاش بەجێماوە. میللەتانى دیکەى بەناوبانگ لەکوردستان ناویان هاتووەو دەسەڵاتیان پێکهێناوە وەک میتانییەکان و تۆرانییەکان و ماننایەکان. بەڵام میدیەکان لەمیللەتانى بەناوبانگى کوردستانى کۆنن و توانیویانە لەسەدەى حەوتەمى پێش زایین دا ئیمپراتۆریەتێکى گەورە ئاوا بکەن کەبەهاوکارى کلدانیەکان لەساڵى 612 پ.ز دەوڵەتى ئاشوریان لەناوبردووەو شارى نەینەواى پایتەختیان کۆنترۆڵ کردووە، لەبەرئەوەى بەپێى بۆچوونى هەندێک لەتوێژەران میدیەکان باپیرو بنەچەى کوردانن بۆیە ساڵى دامەزراندنیان لەساڵى 700پ.ز بەسەرەتاى ساڵى کوردى دانراوە. کاردۆخیەکان کەلەناوچەکانى بۆتان بوونیان هەبووە. لەلاى بەشێک لەتوێژەران بەباپیرە گەورەى کوردان دادەنرێن، زەینەفۆن نووسەرى بەناوبانگى یۆنانى پاش شکستى سوپاکەى لەشەڕێکى ناوخۆى هەخامەنیشەکاندا لەگەڵ (10)هەزار سەربازى دیکەى یۆنانى بەزێدى کاردۆخیەکاندا تێپەڕیوەو لەساڵى 401پ.ز زۆر زانیارى شایستەى لەبارەیانەوە تۆمارکردووە. هەروەها لەساڵانى دواتردا کوردستان رووداوو گۆڕانکارى زۆرى بەخۆوە دیوە وەکو شەڕى گوگمێر لەنزیک هەولێر لەنێوان سوپاى ئەسکەندەرى مەکدۆنى و سوپاى هەخامەنشیەکان لەساڵى 331پ.ز. دواتر کوردستان بەزۆرى لەژێر کاریگەرى دەسەڵاتداریەتیەکانى ئەشکانى و حدیاب و ساسانى و بیزەنتى و (رۆمەکان) دابووە. لەگەڵ پەیدابوونى ئاینى پیرۆزى ئیسلام و دەستپێکردنى فتوحاتى ئیسلامى بەرەبەرە وڵاتى کوردانیش بووە بەشانۆگەرى روداوو گۆرانکارى گەورە، هەر لەساڵى 16ک، سەرزەمینى کوردستان لەکەوشەنەکانى خوارەوە ناوچەکانى جەلەولاو حەلوان و کرمانشاو وڵاتى لوڕستان بەئایینە نوێیەکە ئاشنا بوون، هەتاوەکو ساڵى 35ک، زۆربەى هەرە زۆرى کوردستان کەوتە بن دەستى موسڵمانان و کوردیش بەکاوەخۆ بەئایینە نوێیەکە رادەهاتن و پێى قایل دەبوون. لەسەردەمى ئومەوییەکاندا (41- 132ک) دەکرێ بڵێین کورد قۆناغى گواستنەوەى خۆى تێدەپەڕاند، وڵاتیان لەبەر سەختى و هەڵەموتى بوو بوو بەپەناگەى خەواریجیەکان و کوردیش لەهەندێک بزاوتى خەواریجیەکاندا بەشدارى کردووەو لەوماوەیەدا وەک موسڵمانانى ناعەرەب (موالی) رووبەرووى ستەم و پێشڵکارى بوونەتەوە. بۆیە کورد هاوکارى و پاڵپشتى بانگەوازى عەبباسیەکانى کردووە لەگەڵ رووخانى دەوڵەتى ئەمەوى هاتنە سەرکارى عەبباسیەکان، کورد هەم رۆلى بینى هەم لەسەردەمەکانى دوتردا بەشداریکردنێکى کاراترى مێژووییان نیشاندا. لەسەردەمى دەسەڵاتى خەلافەتى ئیسلامیدا و بەتایبەتى لەماوەى حوکمى عەبباسیەکان (132-656ک) هەلومەرجى دەرکەوتنى دەسەڵاتى سیاسى و باڵادەستبوونى کورد لەناوچەکانى خۆیدا هاتە گۆڕێ و هەر لەسەرەتاى سەدەى چوارەمى کۆچی/ دەیەمى زاینی، چەند دەسەڵاتدارییەکى کوردى لەشێوەى میرنیشین و دەوڵەتدا دەرکەوتن و بەم شێوەیەى خوارەوە ریزبەندیان دەکەین لەگەڵ دیاریکردنى دیارترین ئەو شوێنانەى کە فەرمانڕەواییان تێدا دەکرد. میرنشینى عەیشانى 300-350ک / 912-961ز لەناوچەکانى رۆژئاواى هەرێمى چیاکان لەنەهاوەند و دینەوەر و هەمەدان و سامنان هەتا سنورى ئازربایجان. لەدیارترین میرەکانیان وندادو غانم. میرنشینى رەوادى (دەوروبەرى 337-463ک/948-1071ز) لەشارەکانى مەراغەو تەورێزو ئەردەبیل و ورمێ و خوى و سەلماس ...هتد، بەناوبانگترین میرەکانیان محەمەد کوڕى حوسێن رەوادى و ئەبو هەیجاى رەوادى و مەمەلانى رەوادی. میرنشینى شەدادى 340-595ک/951-1198ز لەهەرێمى ئاران لەشارەکانى بەردەعەو دبیل و گەنجەو باکو چەند شارو ناوچەیەکى دیکە. میرنشینى شەدادى هەرچەندە لەلایەن سەلجوقیەکانەوە لاوازکراوە بەڵام هەتاوەکو ساڵى 595-1198ز لە شارى ئانى هەر مابوو. لەدیارترین میرەکانیان محمەد کوڕى شەدادو فەزلون و ئەبولئەسوارو چەندانى دیکە. کەسەربەخۆبون و دراوى تایبەتى میرنشینەتیان لێداوە. میرنشینى حەسەنوەیهى 348-406ک/ 959-1015ز لەناوچەکانى شارەزوورو شاپورخواست واتا لوڕستان و دینەوەرو هەمەدان و شوێن وشارى دیکە فەرمانڕەواییان کردووە. لەمیرە بەناوبانگەکانیان، حەسەنوەیهى کوڕى حوسێنى کوردى و میر بەدر کوڕى حەسەنوەیهى کەیەکێکە لەهەرە میرە بەناوبانگەکانى کوردان، لەسەدەکانى ناوەراستدا کارى زۆر دیارى لەماوەى فەرمانڕەوایەتیەکەیدا کردووەو دراوى تایبەتى لێداوە. میرنشینى مەروانى 373-489ک/983-1096ز لەکوردستانى ناوەڕاست و باکور لەدیاربەکر شارەکانى میاخارتین و ماردین وئامەدو خەڵات و بەدلیس و ناوچەى دیکە فەرمانڕەواییان کردووە. دامەزرێنەرى میرنشینەکە میر باد کوڕى دۆستەکى کوردیە هەروەها میر مومەهەد ئەلدەولەو میر نەسرولدەولەو ئەحمەد کوڕى مەروانى کوردى کەبەناوبانگترین میرى کوردیە، زیاتر لەپەنجا ساڵ میرایەتى کردووەو دەسەڵاتەکەى وەک دەوڵەت ناسراوە لەلایەن دەوڵەتانى عەباسى و بوەیهى وفاتمى و بیزێنتى و سەلجوقیەکان دانى پێدانراوە. زۆر کارى گرینگ لەئاوەدانى و بوژانەوەى ژیانى کۆمەڵایەتى و ئابوورى لەو ناوچەیەى کوردستاندا ئەنجامدراوە. لەزۆربەى شارەکاندا دراوى میرنشینیەکە لێدراوە. میرنشینى عەننازى 381-511 ک /991 - 1117 ز ئەم میرنشینیە لەناوچەى حەلوان لەلایەن کوردەکانى شازەنجانییەوە دامەزراوە دواتر دەسەڵاتى فراوان بووەو لەشارەکانى ئەسەد ئابادو داقوق و ئاوەدانى دیکە دەسەڵاتەکەى پەرەى سەندووە. لەمیرە بەناوبانگەکانیان، میر ئەبولفەتح محەمەد کوڕى عەنناز و میر حسام ئەلدەولە و ئەبو شوک و میرسورخاب کوڕى بەدر. میرنشینى هەزبانى 347 – 534 /1046 – 1139 ز لەشارى هەولێر دەرکەوتووە، سەرجەم ناوچەکانى دەوروبەرى هەولێرى فەرمانڕەوایەتى کردووە، لەبەناوبانگترین میرەکانیان عیسا کوڕى موساى هەزبانى و میر ئەبولحەسەنى کوڕى موسکى هەزبانی. لە دواى هاتنى سەلجوقییەکان زۆربەى میرنشینیە کوردییەکان پوکانەوەو بەرەو نەمان چوون، بەڵام رۆڵى کورد هەر لەبرەودابوو لەشەڕى بەناوبانگى ملازگرددا کورد هاوکارى سەلجوقیەکانى کردووە کەسەرکەوتن بەسەر رۆمەکاندا. لەسەروبەندى هاتنى مەغۆلەکاندا کوردستان رووبەرووى وێرانکارى و زیانى زۆر بۆوە، چونکە هەم هەرێمە کوردییەکان بۆ مەغۆلییەکان گرنگ بوون، هەم دەکەوتە سەر رێیان بۆ بەغداو شام، بۆیە کوردستان لەسەدەى 7ک / 13ز زۆرترین زەرەرو زیانى بەرکەوت. لەماوەى دەسەڵاتداریەتى هێزە داگیرکەرەکانى کوردستاندا وێڕاى زەبرو زەنگى زۆر بەڵام دەسەڵاتى سیاسى لەکوردستاندا بەتەواوەتى لەناونەچوو، چەندان میرنشین و دەسەڵاتداریەتی کوردى لەناوچە جیاجیاکانى کوردستاندا فەرمانڕەواییان دەکردو هێزەکانى جەلائیرى وتەیمورى و قەرەئۆینلو....هتد. کوردستانیان کردبووە مەیدانى شەڕو ململانێ، تادەرکەوتنى عوسمانیەکان و شەڕى چالدێران 1514ز، کەمیر شەرفخانى بەدلیسى لەکتێبى شەرەفنامەدا زانیارى گرینگى لەسەر ئەو دەسەڵاتداریەتیەى کوردان تۆمارکردووە. • ئامادەکردنى ژمارەیەک لەمامۆستایانى بەشى مێژووى کۆلیژى ئاداب لەزانکۆى سەلاحەددین


سه‌ره‌تا ده‌رباره‌ گه‌له‌رى كاروچالاكى خوله‌كانمان وۆرك شۆپ سيمينار په‌يوه‌ندى

Cretaed by AVESTA group. All rights received